| Brda | |
 Brda w miejscowości Rytel |
|
| Lokalizacja | Europa Polska |
| Źródło | Jezioro Smołowe 181 m n.p.m. |
| Ujście | Wisła bydgoska dzielnica Brdyujście 28,8 |
| Długość | 238 km |
| Powierzchnia zlewni | 4627 km² |
| Średni roczny przepływ | 19,9 – 27,4 m³/s (Tuchola – Smukała) |
| Rzeki Polski | |
Brda – rzeka w północnej Polsce, lewy dopływ Wisły.
Spis treści |
edytuj Charakterystyka
Długość rzeki wynosi 238 km, a powierzchnia dorzecza 4627 km². Dorzecze składa się z 43 dopływów[1], ale są one małe. Największy z nich to Kamionka (55 km). Rzeka jest spławna na odcinku 210 km. Udział zasilania podziemnego należy do najwyższych w Polsce i wynosi ok. 75% odpływu całkowitego.
Spadek Doliny Brdy jest na ogół wyrównany w całym biegu i wynosi średnio 0,6‰. Średni przepływ w środkowym biegu (Tuchola) wynosi 19,9 m³/s, w dolnym biegu (Smukała) 27,4 m³/s. W ciągu roku notuje się stosunkowo małe wahania przepływu rzeki, co wynika z kilku przyczyn[2]:
- dużej liczby jezior, przez które przepływa,
- większość obszaru dorzecza posiada łatwo przepuszczalne gleby (sandry) oraz jest zalesiona,
- na obszarze dorzecza wystepują nieduże opady atmosferyczne, średnio 545 mm, które z reguły nie wywołują powodzi.
Jakość wód rzeki w całym jej biegu jest dobry (I i II klasa, tylko na 10-km odcinku ujściowym III klasa), a wręcz należy ona do najczystszych rzek województwa kujawsko-pomorskiego.
edytuj Bieg rzeki
Brda płynie przez Równinę Charzykowską, Bory Tucholskie i Dolinę Brdy do Kotliny Toruńskiej, w województwie pomorskim oraz kujawsko-pomorskim. Na odcinku 28 km przepływa przez miasto Bydgoszcz, gdzie łączy się z Kanałem Bydgoskim i uchodzi do Wisły.
Na pewnym odcinku rzece towarzyszy Wielki Kanał Brdy.
edytuj Bieg górny – źródło
Rzeka wypływa na wysokości ok. 181 m n.p.m. z Jeziora Smołowe, wśród moren czołowych Pojezierza Bytowskiego na północny wschód od Miastka.
edytuj Bieg środkowy
Przepływa przez szereg jezior, m.in. Kamień, Orle, Siadło, Świeszyńskie, Głębokie, Szczytno Wielkie, Końskie, Charzykowskie, Karsińskie, Witoczno, Łąckie, Dybrzyk, Kosobudno. Szerokość koryta rzeki jest zmienna, niektóre odcinki Doliny Brdy mają charakter wąskich i głębokich rynien o stromych zboczach, w niektórych rzeka meandruje. Do miejscowości Piła-Młyn Brda jest częścią rezerwatu "Dolina rzeki Brdy" w celu ochrony całego ekosystemu obejmującego krajobraz, roślinność oraz ostoje dzikich zwierząt.
edytuj Bieg dolny – ujście
W dolnym biegu Brda jest skanalizowana, włączona w system drogi wodnej łączącej Wisłę z Odrą poprzez Kanał Bydgoski, Noteć oraz Wartę. Powyżej i w obrębie Bydgoszczy rzeka jest zabudowana energetycznie kaskadą elektrowni Koronowo-Tryszczyn-Smukała. Na terenie miasta zlokalizowano na rzece stopnie piętrzące: Jaz Farny, Jaz Ulgowy, Międzywodzie, Śluza Miejska, Jaz walcowy, Śluza Czersko Polskie.
W rejonie Starego Miasta w Bydgoszczy, Brda oraz jej odnoga Młynówka opływają Wyspę Młyńską, która jest jedną z atrakcji turystycznych Bydgoszczy.
Ujście do Wisły na wysokości 28,8 m n.p.m. następuje w dzielnicy Bydgoszczy zwanej Brdyujściem.
edytuj Zalew Koronowski
W latach 1956-1962 na rzece utworzono Jezioro Koronowskie przez spiętrzenie wody zaporą w Pieczyskach, która zalała poza doliną Brdy odcinki ujściowe jej dopływów i liczne jeziora. Zbiornik posiada powierzchnię 1 560 ha i pojemność 81 milionów m³. Ma kształt wydłużony o długości 36 km. Maksymalna głębokość dochodzi do 20 m. Długość linii brzegowej sięga 102 km.
edytuj Turystyka
Brda stanowi jeden z najpiękniejszych w kraju szlaków kajakowych. Urozmaicony, kręty bieg rzeki, lasy, jeziora, pierwotna przyroda, liczne boczne szlaki, od lat ściągają na Brdę turystów wodniaków.
Atrakcją środkowego biegu Brdy są przede wszystkim malownicze jeziora charakteryzujące się czystą wodą i urozmaiconymi, przeważnie zalesionymi brzegami. Nad brzegami rozlokowały się liczne ośrodki wypoczynkowe. Na terenie Borów Tucholskich, znajduje się zapora w Mylofie, kierująca część wód rzeki do Wielkiego Kanału Brdy - budowli hydrotechnicznej z połowy XIX wieku. Kanał ten, poprowadzony jest równolegle do Brdy, miejscami po akweduktach, ponad kilkoma jej dopływami.
W okolicy Tucholi Brda tworzy malowniczy przełom z licznymi bystrzami zwany Piekłem, stanowiący rezerwat przyrody. Szlak kończy największe na całym szlaku Brdy, Jezioro Koronowskie o niezwykle urozmaiconej linii brzegowej, z kilkoma zatokami, otoczone niemal ze wszystkich stron lasami.
Przy Brdzie znajduje się pięć stanic wodnych PTTK, które służą turystom do odbywania spływów rzeką.
Rzeka Brda jest również jedną z atrakcji turystycznych Bydgoszczy. W rzece odbijają swe wizerunki zabytki i liczne budynki współczesne (Wyspa Młyńska, Wenecja Bydgoska), znajdują się przystanie i bulwary, kursują tramwaje wodne. Przy ujściu rzeki do Wisły znajduje się drugi w Polsce pod względem walorów sportowych (po poznańskiej Malcie) Tor Regatowy, na którym odbywają się krajowe i międzynarodowe zawody wioślarskie i kajakarskie.
edytuj Ważniejsze elektrownie zbudowane na Brdzie
Poniżej Zalewu Koronowskiego na Brdzie wybudowano kilka zapór i elektrowni wodnych. Zbiornikami wyrównawczymi dla elektrowni są dwa mniejsze sztuczne zbiorniki: zalew Tryszczyn i zalew Smukała. Zapora w Smukale leży już w granicach administracyjnych Bydgoszczy. Do ważniejszych elektrowni wodnych na Brdzie należą:
- Mylof
- Samociążek
- Tryszczyn
- Smukała
- Elektrownia "Kujawska" przy jazie farnym w Bydgoszczy
- Elektrownia "Mewat" przy jazie walcowym w Bydgoszczy
edytuj Większe miejscowości położone nad Brdą
edytuj Ważniejsze dopływy
- lewostronne:
- prawostronne:
edytuj Brda w sieci międzynarodowych dróg wodnych
Brda na odcinku dolnym od ujścia Kanału Bydgoskiego do Wisły (14,4 km) jest elementem międzynarodowej drogi wodnej E70, ustalonej w 1996 r. w porozumieniu AGN (European Agreement on Main Inland Waterways of International Importance)[3].
Przypisy
- ↑ Jacek Frączak: Ilustrowany Atlas Polski. Nasza Ojczyzna. Mapy, informacje, krajobrazy.. Warszawa: Reader's Digest Przegląd, 2005, s. 148. ISBN 83-8843-20-9.
- ↑ Winid Walenty: Kanał Bydgoski: Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Popierania Nauki, 1928, str. 8
- ↑ http://www.mi.gov.pl/files/0/105/Analizapotrzebinwestycyjnych1.pdf Analiza potrzeb inwestycyjnych w zakresie żeglugi śródladowej na rzece Odrze w latach 2007-2013. Akademia Morska w Szczecinie. Instytut Inżynierii Transportu. Zakład Żeglugi Sródladowej i Gospodarki Wodnej. Szczecin 2006, str. 25
edytuj Zobacz też
- Rzeki Polski
- Wielki Kanał Brdy
- Zbiornik Koronowski
- Wyspa Młyńska w Bydgoszczy
- Tor regatowy w Bydgoszczy
- Jaz walcowy
edytuj Bibliografia
- Słownik Geograficzno-Krajoznawczy Polski – Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998
- Strona RZGW Gdańsk